Barcha maqolalar
Haqiqiy yordam doirasini tuzing
Uyda, maktabda va tashqarida murojaat qilsa bo‘ladigan bir nechta kattani birga ayting. Faqat ism emas, mavjud aloqa usulini ham aniqlang. Ro‘yxatdagi odam o‘z rolini haqiqatan bilsin. U eslatmadagi chiroyli band bo‘lib qolmasin, bola amalda qanday yordam olishini tushuntirish mumkin bo‘lsin.
Masalan, maktab kuni o‘qituvchiga qanday murojaat qilishini so‘rang. Imkoni yo‘q kishining kecha-yu kunduz mavjudligini va’da qilmang. Doira a’zolari o‘zgarishi mumkin. Muhimi haqiqiy sharoitni tekshirish, eski tanishlikni g‘amxo‘rlik va xavfsizlikning yetarli kafolati deb hisoblamaslikdir. Odamning munosabati va kelishuvga amal qilishi ham muhim.
Noxush narsani aytish huquqini gaplashing
UNICEF bolaga xavfsiz kattani topish va tashvishli voqeani aytishda yordam berishni tavsiya qiladi. Xato, qoida buzilishi yoki uzoq sukutdan keyin ham murojaat mumkinligini tushuntiring. Himoya olish uchun avval mukammal bo‘lishi shart emas. Voqeani kechroq aytish yordam olish huquqini yo‘qotmaydi, buni ochiq ayting.
To‘g‘ri so‘z topishni talab qilmang. «Menga yordam kerak» deyish yoki xabar ko‘rsatishdan boshlash yetarli bo‘lishi mumkin. Ishora, rasm yoki yozuv bilan gapirish imkoni ham muhim. Bular suhbat boshlash variantlarimizdir. Katta hikoya e’tiborga loyiqmi deb tekshiradigan imtihon emas, asosiy vazifa tushunishga urinishdir.
Xavfsizlikni faqat notanish bilan cheklamang
Tanishlik va qarindoshlik noxush yoki xavfli muomalani istisno qilmaydi. Har yaqin doimo haq va talabini muhokama qilib bo‘lmaydi deb o‘rgatmang. Noqulaylikni aytish huquqi hurmatli inson, qarindosh yoki mutaxassis bilan vaziyatga ham tegishli. Odamning mavqei bolaning xabarini avtomatik bekor qilmasin.
Shu bilan birga atrofdagilardan qo‘rqitish shart emas. Aniq ish va chegarani gaplashing: istalmagan tegishni rad etish, izoh so‘rash, boshqa kattaga borish mumkin. Bola voqeani to‘xtata olmasa yoki keta olmasa ham zarar uning aybiga aylanmaydi. Xavfsizlik mas’uliyatini bolaning qanday javob berganiga bog‘lamang.
Oddiy vaziyatni tushunarli ko‘ring
Tanish joyda adashsa yoki olib ketadigan inson kelmasa nima qilishni xotirjam muhokama qilish mumkin. Sharoitga mos aniq tartibni kelishing. Suhbatni kutilmagan sahnalashtirish va noto‘g‘ri javob uchun jazoli qo‘rqinchli tekshiruvga aylantirmang. Mashqning maqsadi qo‘rquv yoki itoat emas, mavjud yo‘lni tushunishdir.
Bola reja haqida so‘rasin: qayerda kutadi, kimdan yordam oladi, qanday bog‘lanadi? Ko‘rsatma telefonsiz yoki o‘qiy olmasdan bajarilishini tekshiring. Xavfsiz reja haqiqiy qobiliyatga mos bo‘lsin. Bolani imkoniyati cheksiz kichik katta sifatida tasavvur qilmang, qiyin qismni kattalar oldindan hal qilishga harakat qilsin.
Katta qanday javob berishini ko‘rsating
Tashvishli voqeani aytsa, avval tinglab, xavfsizlikni ta’minlang. Nega oldin jim bo‘lganini ayblashdan boshlamang. Himoya uchun yordam chaqirilsa, mutlaq sirni va’da qilmang. Keyin nima qilish va kim zarur ma’lumotni bilishini sodda tushuntiring. Bola jarayonni yangi kutilmagan tahdid sifatida ko‘rmasligi uchun axborot bering.
O‘z ishonchingiz uchun qayta-qayta batafsil so‘roqqa tutmang. Zo‘ravonlik gumonida mos professional yordam kerak. Birinchi katta eshitmasa, boshqasiga borish mumkin. Lekin oilaning vazifasi cheksiz ishontiruvchi iltimosni mashq qildirish emas, yordamning yo‘qligini tuzatishdir. Bola barcha kattalarni yolg‘iz ishontirishi kerak bo‘lib qolmasin.
Xotirani emas, tizimni tekshiring
Vaqti-vaqti bilan aloqa, joy va tartib o‘zgarishini aniqlang. Har kuni ro‘yxatni imtihondek takrorlashni talab qilmang. Kattalar kelishuvni bilishi, maktabdagi murojaat ishlashi va bola hech bo‘lmasa keyingi mavjud qadamni tushunishiga ishonch hosil qilish foydaliroq. Qog‘ozdagi tayyor reja amaliy yordamga teng emas.
Maqola muayyan inson ishonchliligini tasdiqlamaydi va xavfli vaziyatda himoya rejasini almashtirmaydi. Yordam so‘rash ko‘nikmasi foydali, lekin bolani har zararni oldini olish uchun javobgar qilmaydi. Tayanch doirasining eng muhim qismi haqiqatan javob berib, harakat qiladigan kattalardir. Tashkilot uchun mas’uliyat ularda qoladi, bolaning vazifasi bo‘lib ketmaydi.