Bolaning rivojlanishi uchun aslida nima muhim: Hekman egri chizig‘i haqida oddiy tilda

Iqtisodchi Jeyms Hekman bolalikdagi sharoitlar keyingi hayotga qanday ta’sir qilishini o‘rganadi. Uning nomi bilan ataladigan grafikda ilk yillarga alohida e’tibor beriladi: kichik bolalarga sifatli yordam ko‘rsatish ular ulg‘ayganidan keyin ham uzoq vaqt foyda berishi mumkin.

G‘oya tushunarli: bola bugun o‘rgangan narsasi unga ertaga o‘rganishga yordam beradi. Muloqot, qiziquvchanlik, urinib ko‘rish va yordam so‘rashni bilish keyingi qadamlarga tayanch bo‘ladi.

Ammo bir muhim jihat bor. Tadqiqotchilar bolalar va oilalarga, avvalo sharoiti og‘ir bo‘lganlarga yordam beruvchi muayyan dasturlarni o‘rgangan. Ular har bir bog‘cha yoki to‘garakni tekshirmagan. Bu grafikdan bolangiz qanday inson bo‘lib ulg‘ayishini yoki uning rivojlanishiga qancha pul sarflash kerakligini bilib bo‘lmaydi.

Bo‘lim manbalariJames J. Heckman — The Case for Investing in Disadvantaged Young Children García, Heckman, Leaf & Prados — Quantifying the Life-Cycle Benefits of an Influential Early-Childhood Program

Ilk rivojlanish ko‘pincha juda oddiy ko‘rinadi. Bola nimanidir ko‘rsatadi, katta odam esa buni payqab, javob beradi. Ular birga rasm tomosha qiladi, o‘yin o‘ylab topadi, ko‘rganlari haqida gaplashadi.

Masalan:

• Sayrda kichkintoy mushukni ko‘rib qoldi. To‘xtab, uning nomini aytish, bola javoban nima deyishini yoki ko‘rsatishini tinglash mumkin.

• Siz kitob o‘qiyapsiz. Rasmni muhokama qilib, «Nima deb o‘ylaysan, keyin nima bo‘ladi?» deb so‘rash mumkin.

• Bola minora quryapti. O‘yinga qo‘shilib, o‘z fikringizni taklif qilish va unga mustaqil urinib ko‘rish imkonini berish mumkin.

• Siz kiyimlarni taxlayapsiz. Birga paypoqlarning juftini topish, ranglarni aytish yoki shunchaki suhbatlashish mumkin.

• Maktabgacha yoshdagi bola do‘kon o‘ynayapti. Xaridor bo‘lib, u o‘ylab topgan voqeani davom ettirishga yordam berish mumkin.

Bu misollarni bolaning yoshi va qiziqishiga qarab osongina o‘zgartirish mumkin. Butun ro‘yxatni bajarish yoki to‘g‘ri javob olishga intilish shart emas. Bu yerda e’tibor va jonli muloqot muhim.

JSST va UNICEF ta’riflagan ilk rivojlanish yondashuviga aynan shular kiradi: sog‘liq va ovqatlanishga g‘amxo‘rlik, xavfsizlik, kattalarning sezgir munosabati hamda kundalik hayot orqali o‘rganish imkoniyati.

Bo‘lim manbalariWHO, UNICEF & World Bank — Nurturing Care for Early Childhood Development WHO — Early Childhood Development: Questions and Answers

Yaxshi bog‘cha bolaga o‘yinlar, boshqa bolalar bilan muloqot va tarbiyachilarning yordamini taklif qilishi mumkin. To‘garak esa qiziqarli narsalarni — rasm chizish, musiqa yoki harakatni sinab ko‘rishga yordam berishi mumkin.

Mashg‘ulot tanlayotganda ichkarida nima bo‘layotganiga qarash foydali. Pedagog bolalar bilan qanday gaplashadi? Bola charchasa yoki xato qilsa, nima qiladi? O‘ynash va savol berish uchun vaqt bormi? Jadval va yo‘l oilaga mos keladimi?

Yuqori narxning o‘zi foydani tasdiqlamaydi. «Uch yoshdan keyin kech bo‘ladi» degan gap esa bu yerda nimani va qanday o‘rganishga yordam berishlarini tushuntirishning o‘rnini bosa olmaydi.

Balki hozir oilangizga uyga yaqin bog‘cha mosdir. Balki bitta sevimli to‘garakdir. Yoki voqealarga boy kundan keyin erkin sayrdir. Hekman egri chizig‘i hammaga bir xil jadval belgilab bermaydi.

Unda uning bugungi ehtiyojlariga qarash kerak. Nimalar oson kechyapti? Qayerda yordam kerak? U nimaga qiziqadi? O‘qituvchi yoki repetitor qaysi aniq vazifada yordam berishi mumkin?

Maktab boshlanguncha hamma narsa hal bo‘ladi degan fikrni tadqiqotlar tasdiqlamaydi. Masalan, Chikago maktablaridagi ikkita tajribada kichik guruhlardagi qo‘shimcha mashg‘ulotlar o‘smirlarning matematika natijalarini yaxshilashga yordam bergan.

Bu har qanday mashg‘ulot albatta natija beradi degani emas. Ammo maktab yoshidagi yordam ham foydali bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Hekmanning o‘zi ham ilk yillardagi yordamni bola ulg‘aygani sari davom ettirish muhimligini ta’kidlagan.

Bolaning hayotida barcha ta’lim ma’nosini yo‘qotadigan yagona umumiy sana yo‘q. Shu bilan birga, har xil qiyinchiliklarga turlicha yechim kerak va ba’zan o‘z vaqtida mos yordam olish muhim.

Bo‘lim manbalariJames J. Heckman — The Case for Investing in Disadvantaged Young Children Guryan et al. — Not Too Late: Improving Academic Outcomes among Adolescents

Bitta kichik ishni tanlash mumkin: birga o‘ynash, kitob o‘qish, maktabdagi masalani xotirjam muhokama qilish. Yoki mashg‘ulotlar butun oilani juda charchatayotgan bo‘lsa, jadvalni qayta ko‘rib chiqish.

G‘amxo‘rlikni ona, ota, buvi, buva va boshqa yaqin kattalar bo‘lishishi mumkin. Ota-onalarga ham vaqt, dam olish va yordam kerak.

Bu mavzuning asosiy xulosasi oddiy: ilk yillarga e’tibor berish, bolaga yordamni esa keyin ham davom ettirish kerak. Har oqshomni darsga aylantirish yoki oilangizni boshqalarning jadvali bilan solishtirish shart emas. O‘z bolangizni kuzatish va aynan hozir unga mos, kuchingiz yetadigan qadamlarni tanlash foydaliroq.